Kunduzgi tadqiqot kemasida to‘r kaliti qayerga ketdi? O‘n yoshli Filiz kalitsiz plankton to‘rini suvga tushira olmasligini bilardi: tushdan oldin oqim o‘zgarar, shamol kuchayishidan avval sinf bolalari sayoz qo‘ltiqdagi mayda dengiz jonivorlarini ko‘rish uchun namunani kemada sabrsizlik bilan kutishardi.
Kalit kapitan xonasidagi past tokchada, sariq arqon yonida turgan edi. Endi tokchada uchta dumaloq nam dog‘, yashil suv o‘ti tolasi va yaltiragan tuz kristallari qolgandi. Dengizshunos Otabek aka qoshini ko‘tarib: “Uni topmasak, bolalar kutgan bugungi kuzatuv bekor bo‘ladi”, dedi.
Yordamchi Murod shu zahoti deraza tomonga qaradi. “Chag‘alay yaltiragan kalitni olib ketgan bo‘lsa kerak.” Filiz derazani tekshirdi: u ichkaridan qulflangan, ichki romdagi nozik chang esa hech buzilmagandi. Tashqaridagi nam paluba ham juda uzoq edi. Demak, qush haqidagi taxmin dalilga to‘g‘ri kelmasdi.
Filiz Murod bilan palubadagi qutilar, qutqaruv halqalari va arqon g‘altaklarini ko‘zdan kechirdi. Ular hatto qutilarning tagi va arqonlarning orasiga qarashdi. Bir burchakda kichik qisqichbaqa ko‘rindi. Murod, “Mana o‘g‘ri!” dedi. Ammo uning izlari ikki uchli panja shaklida, tokchadagi nam dog‘lar esa silliq dumaloq edi.
Filiz stol yonidagi dengiz hayvonlari varag‘ini esladi. Sakkizoyoqning so‘rg‘ichlari dumaloq iz qoldiradi, u tor tirqishdan qo‘lini cho‘zib narsani ushlay oladi. Kemadagi kuzatuv idishida aynan bir mitti sakkizoyoq vaqtincha saqlanardi. Qopqoqdagi oziqlantirish tirqishi ochiq, tokcha esa idishga juda yaqin edi. Filiz bu holatni daftariga chizdi.
Filiz yaltiroq qoshiqni idish oldiga qo‘yib, sakkizoyoq uni almashtirib chiqar deb kutdi. Jonivor esa qumga rangini moslab, qimirlamadi. Bu urinish ham foyda bermadi. Filiz qoshiqni olib qo‘ydi: hayvonni aldab bezovta qilish o‘rniga, uning yashirinadigan joyini o‘ylash kerak edi. U jonivor qo‘rqib qolganini ham sezdi.
Shunda u yashil tola qayerdan kelganini ko‘rdi: idish ichidagi sopol kichik ko‘zacha og‘ziga xuddi shunday o‘t yopishgandi. Tokchadan idishgacha pol ustida uch dumaloq nam iz ham bor edi. Filiz mustaqil qaror qildi: ko‘zacha ichini tekshirtirish kerak. Bu uch dalil bir joyga ulanib qolgandi.
“Otabek aka, qo‘lingizni suvga tiqmang, avval ko‘zachani ehtiyotkor ko‘taring”, dedi u. Dengizshunos uzun qisqich bilan ko‘zachani asta oldi. Ichidan kalit emas, avval sakkizoyoqning bitta qo‘li ko‘rindi; uning tagida esa sariq arqon tolasi bilan o‘ralgan kalit yaltirardi. Murod hayratdan ko‘zlarini katta ochdi.
Otabek aka kalitni yuvib, plankton to‘rining qulfiga soldi. So‘ng hamma to‘rni suvga tushirishga shoshildi. Filiz esa daftariga “uch dumaloq dog‘, yashil tola, buzilmagan deraza” deb yozdi. Namuna olingach, bolalar mayda jonzotlarni kattalashtirgichda tomosha qildilar. Murod kulib: “Keyingi safar avval izlarni so‘rayman”, dedi.