Maktab muzeyidagi qadimiy yog‘och quti nega hech kim ocholmayotgan edi? Dilafruz uning qopqog‘idagi olti yulduzchaga qarab, ertangi “Hunarlar kuni”da mehmonlarga qutining ichidagi usta maktubini ko‘rsatishni juda istardi. Quti ravog‘iga Usta Qutlug‘ning qulfini kuch emas, tartib ochadi, deb o‘yib yozilgan, ammo tartibning o‘zi unutilgan edi.
Tarix o‘qituvchisi Saida opa qutini yetmish yil avval maktabga sovg‘a qilishganini aytdi. Rivoyatga ko‘ra, Qutlug‘ usta shogirdlariga yog‘ochni bir-biriga moslashtirishni shu quti bilan o‘rgatgan. “Uni ehtiyot qilinglar”, dedi opa, “tirnalgan iz qaytmaydi.” U qutini faqat sinf o‘rganishi uchun ochishga ruxsat berdi.
Dilafruz avval yulduzchalarni bir paytning o‘zida bosdi. Qopqoq qimirlamadi, faqat burchagidagi mayda yog‘och tilcha ichkariga kirib ketdi. “Balki qattiqroq bosish kerakdir?” dedi sinfdoshi Bekzod. Dilafruz uning qo‘lini to‘xtatdi: “Yozuvda kuch emas deyilgan.” Tilcha chetida paydo bo‘lgan ingichka tirnalishni ko‘rib, u darrov pushaymon bo‘ldi.
Keyin u yulduzchalarni chapdan o‘ngga bittadan bosib chiqdi. Tilcha yana joyiga qaytdi, quti esa ochilmadi. Dilafruz hafsalasi pir bo‘lib, qutini aylantirdi. Orqa tomonida olti yulduzchaning tagiga mos keladigan, ammo har xil uzunlikdagi oltita chiziq bor edi. Ular qopqoqdagi bezakdan ancha xira ko‘rinardi.
Saida opa muzey devoridagi eski suratni ko‘rsatdi. Unda Qutlug‘ usta yog‘och panjara yasayotgan, yonida esa olti xil arraning izi tasvirlangan edi. “Usta naqshni ko‘z bilan emas, qo‘l me‘yori bilan o‘qinglar der ekan”, dedi opa. Dilafruz chiziqlarni yana sinchiklab ko‘rdi va sanadi.
U chiziqlar qisqadan uzungacha ketmaganini payqadi: ular bir uzun, bir qisqa almashar, oxirgisi o‘rtacha edi. Yulduzchalar ham shaklan juft-juft joylashgan edi. Dilafruz ularni navbat bilan bosish mumkinligini o‘yladi, lekin qaysi tomondan boshlashni bilmasdi. Bu topishmoq uni yana o‘ylantirdi, u sababni o‘zi izladi.
Shunda u qopqoqdagi yulduzlarning burchaklariga e‘tibor berdi. Uchtasining uchlari yuqoriga, qolganlariniki pastga qaragan; orqa chiziqlarda ham shunday mayda uchlar bor edi. Dilafruz mustaqil qaror qildi: uzun chiziqli yuqori yulduzdan boshlaydi, so‘ng unga qarama-qarshi pastdagisini bosadi. Keyingi juftlarni ham shu almashuvda tanlardi.
Bekzod nafasini ichiga yutdi. Dilafruz olti yulduzchani uzun-qisqa, yuqori-past tartibida bosdi. Oxirgi yulduzcha ostidan mayin chertish eshitildi va qopqoq bir barmoqcha ko‘tarildi. Ichida xat emas, yog‘ochdan yasalgan oltita mayda o‘lchov taxtachasi bir-biriga saranjom terilgan ekan, ular silliq edi.
Taxtachalarning orqasiga “Hunar qo‘lni emas, fikrni ham tarbiyalaydi” deb yozilgandi. Saida opa ularni eski panjaradagi oraliqlarni o‘lchash uchun ishlatilganini tushuntirdi. Ertasi kuni Dilafruz mehmonlarga qutini ochib ko‘rsatdi; Bekzod esa bolalarga yulduzlarni zo‘r bermay, naqshdagi tartibni kuzatib, navbatma-navbat bosishni taklif qildi.