Nega eski xaritaning cheti har safar boshqa tomonga bukilardi? O‘n yoshli Miron shahar kutubxonasi ustaxonasida kartonlarni saralayotganda, varaqqa chizilgan moviy halqa deraza nurida yaltirab, uni uzoq safarga chorlagandek tuyuldi. Xaritaning pastida uchta mayda doira va qizil o‘q bor edi.

Kutubxonachi Saida opa ertaga bolalar uchun qadimiy savdo yo‘llari ko‘rgazmasini tayyorlashi kerak edi. Miron xaritadagi halqalar kutubxonaning yashirin o‘quv burchagiga eltishini o‘yladi. U burchakni topib, ko‘rgazmaga xaritaning asl ma‘nosini qo‘shishni o‘ziga maqsad qildi. Shunda mehmonlar uzoq o‘lkalar haqida ham so‘rashardi.

Saida opa xaritani stolga ehtiyot qo‘ydi. “Bu atlasning nomi Yo‘nalishlar daftaridir,” dedi u. “Uni ochish uchun chiziqlarni emas, narsalarning o‘lchamini o‘qi.” Miron uch doirani quduq, minora va ko‘prik deb tasavvur qildi, lekin kutubxona ichida bunday joylar yo‘q edi.

Avval Miron doiralarni derazalar deb olib, uchinchi qavatdagi uch romni sanadi. Qizil o‘q ko‘rsatgan tarafga yurib, geografiya javonigacha bordi. Biroq u yerda faqat qalin kitoblar turardi. “Xarita meni aylantiryapti”, dedi u hafsalasi pir bo‘lib.

Keyin u halqalarni polga chizilgan aylana naqshlari deb bildi. Ustaxona supasidan o‘lchagich olib, doiralar orasini o‘lchadi va shu masofani polga ko‘chirdi. Hisob uni lug‘atlar javoni ortidagi devorga olib keldi. Devorda esa eshik ham, tokcha ham yo‘q edi.

Miron qaytib atlasga sinchiklab qaradi. Uch halqaning markazida mayda mix izlariga o‘xshash nuqtalar bor edi. U ustaxona burchagidagi g‘ildirakli eski aravachani esladi: uning tokchasida aynan uch xil kattalikdagi doira chizilgan edi. “Bu joylar emas, buyumning chizmasi!” dedi Miron.

U aravachani devor yonidan surib chiqardi. Uning bir g‘ildiragi yechilgan, dastasi esa pastga bukilib qolgan edi. Miron xaritadagi qizil o‘qni dastaning tik holati deb tushundi. Saida opa uning fikrini eshitib, “Avval chizmadagi o‘lchovlarni solishtiraylik”, dedi.

Miron o‘lchagich bilan katta halqani g‘ildirak diametri, ikki kichik halqani esa mahkamlovchi gardishlar deb tekshirdi. Hammasi mos keldi. Saida opa ustaxonadagi kalit bilan murvatlarni tortdi, Miron esa atlasdagi tartib bo‘yicha javonlarni joylashtirdi. Aravacha yana bemalol yurdi.

Ertasi kuni ko‘rgazmada aravacha ustiga daryo, tog‘ va qishloqlar haqidagi kitoblar terildi. Uning yoniga Miron atlasni qo‘ydi. “Demak, xarita faqat manzilni emas, bilim qanday safar qilishini ham ko‘rsatar ekan”, dedi bir qiz. Miron bukilgan chet dastaning qayerga ko‘tarilishini ko‘rsatganini endi bildi.