Chashmabuloq mahallasida tonglar odatda bir mo’jiza bilan boshlanardi. Chinor tagidagi qadimiy suv soati quyoshning ilk nuri tushishi bilan yetti marta jaranglar edi. Jaranglar oddiy qo’ng’iroq tovushi emasdi: birinchisi novvoyning tandir yoqishini, ikkinchisi bog’bonlarning ko’chat sug’orishini, uchinchisi bolalarning maktabga tayyorlanishini eslatardi. Yettinchi jarang esa mahalla ahli uchun eng sevimlisi edi. U eshitilganda hamma bir zum jim turib, buloq suvining shildirashiga quloq solar edi.
Lekin bir kuni ertalab Zarnigor deraza yonida sanab qoldi: bir, ikki, uch, to’rt, besh, olti… So’ng suv soati jim bo’lib qoldi. Yettinchi jarang qayerga ketdi? Chinor yaproqlari mayin tebrandi, buloq esa odatdagidek tiniq oqardi. Shunga qaramay, soatning eng pastidagi mis kosacha quruqligicha turardi.
Zarnigor buvisi Robiya opa bilan suv soati oldiga bordi. U yerda qo’shnisi Sodiq ham qo’lida nonushtadan qolgan bir burda patir bilan turardi. Robiya opa soatga sinchiklab qarab, jilmaydi.
— Bu soat hech qachon bekordan-bekor jim bo’lmaydi, — dedi u. — Uning ichida eski bir topishmoq bor. Topishmoqni tushungan odam jarangni ham qaytaradi.
Soatning yog’och yonbag’rida mayda harflar bilan yozuv bor ekan: Men o’zim suv ichmayman, ammo suv yo’lini toraytiraman. Men qo’lsiz kelaman, ammo iz qoldiraman. Men bahorda yengilman, kuzda ko’p bo’laman.
— Bu nima bo’lishi mumkin? — deb so’radi Sodiq.
Zarnigor darrov javob bermadi. U avval buloqdan suv soatigacha kelgan ariqchaga qaradi. Suv oltita mis kosachani to’ldirib, oltinchi jarangni chiqargach, yettinchi kosachaga zo’rg’a tomchilardi.
Sinovlar: izlar va javoblar
Zarnigor bilan Sodiq kattalarning ruxsati bilan ariq bo’yidan kuzatib yurishdi. Ular suvga yaqinlashmay, qirg’oqdagi tekis yo’ldan yurishardi. Zarnigor qo’lidagi kichik daftariga hamma narsani yozib bordi: bir joyda sariq yaproq, bir joyda mayda shoxcha, yana bir yerda esa shamol uchirib kelgan quruq o’tlar bor edi.
— Topishmoqda kuzda ko’p bo’laman, deyilgan, — dedi Zarnigor. — Balki gap yaproqlar haqidadir?
— Ammo yaproq qo’lsiz qanday iz qoldiradi? — deb o’ylanib qoldi Sodiq.
Shu payt chinor shoxidan chug’urchuq uchib tushdi-da, tumshug’ida quruq o’t bo’lagi bilan narigi tomonga uchdi. Bolalar unga qarashdi. Ariqning burilish joyida ingichka yog’och panjara bor ekan. Panjaraga yaproqlar, o’tlar va mayda shoxchalar ilashib, yumaloq bir to’da bo’lib qolibdi. Suv o’sha to’daning orasidan zo’rg’a o’tardi.
— Mana, qo’lsiz kelgan iz! — dedi Sodiq xursand bo’lib. — Shamol bularni olib kelgan.
Ammo bolalar panjaraga qo’l tekkizmadi. Ariq cheti sirpanchiq, panjara esa eski edi. Ular darhol Robiya opani va suv soatini qaraydigan Usta Hamidni chaqirishdi. Usta Hamid kelguncha Zarnigor yana bir narsani payqadi: panjara yonida kichkina chumchuqlar don terib yurardi. To’daning chetida esa qushlar olib kelgan ipday ingichka o’tlar ham bor edi.
— Hammasini birdan olib tashlasak, qushlarning kichik uyasiga zarar yetib qolmasin, — dedi Zarnigor sekin.
Usta Hamid uning gapini ma’qulladi. Avval panjaraning yuqori tomonidagi yaproqlarni ehtiyotkorlik bilan ajratishdi. Ichidan ucha oladigan kichik qushcha chiqib, yaqin butaga qo’ndi. Uning uyasi panjarada emas, butaning pastki shoxida ekan. Shundan keyin Usta Hamid uzun sopli asbob bilan ariqchadagi quruq yaproq va shoxchalarni tozaladi.
Lekin suv hali ham yettinchi kosachaga to’liq bormadi. Hamma yana o’ylanib qoldi. Zarnigor daftarini ochib, yozganlariga qaradi. So’ng soatning yonidagi nam tuproqqa ko’zi tushdi. U yerda ingichka bir oqim boshqa tomonga burilib ketayotgan edi.
— Suvning bir qismi mana bu yerdan chiqib ketayapti! — dedi u.
Ma’lum bo’lishicha, kechagi kuchli shamolda ariqqa suyangan eski qamish bo’lagi siljib, suvni kichik chet yo’lga burib yuborgan ekan. Usta Hamid qamishni ehtiyot bilan olib tashladi, yo’lchani tekisladi va panjara oldiga yaproqlar ushlanib qoladigan mayda to’r qo’ydi.
Yechim: yettinchi jarang
Bir necha daqiqa o’tgach, suv avval birinchi kosachaga, keyin ikkinchisiga oqdi. Mahalla ahli chinor tagiga yig’ildi. Bir, ikki, uch, to’rt, besh, olti… Hamma nafasi ichiga tushib kutdi.
Shunda eng pastdagi mis kosacha ham to’ldi. Jara-a-ang! Yettinchi tovush chinor yaproqlari orasidan osmonga ko’tarilganday bo’ldi. Chug’urchuqlar sayradi, buloq yanada quvnoq shildiradi. Sodiq patirining qolganini mayda qilib, qushlar uchun buta tagiga qo’ydi.
Robiya opa Zarnigorning yelkasidan quchdi.
— Sen topishmoqning javobini faqat topmading, — dedi u. — Avval kuzatding, keyin o’ylading, so’ng kattalardan yordam so’rading. Eng muhimi, qushchani ham unutmading.
O’sha kundan boshlab mahalla bolalari chinor yoniga kichik taxta osib qo’yishdi. Unda: Toza yo’l — quvnoq suv. Tabiatga mehr — hammaning ko’ngliga nur, deb yozilgan edi. Har juma kuni bolalar kattalar bilan ariq bo’yini ko’zdan kechiradigan bo’lishdi. Suv soati esa har tong yetti marta jaranglab, topqirlik va mehrning tovushini eslatib turardi.