Chinorli mahallasida Mohiraning buvisi parvarish qiladigan katta rayhonzor bor edi. Ertalablari u yerdan shunday yoqimli hid taralardiki, hatto maktabga shoshayotgan bolalar ham bir lahza to‘xtab, chuqur nafas olib qo‘yardilar. Rayhonlar orasida asalari, kapalak va mitti chumchuqlar tinmay aylanardi.

Bir kuni Mohira derazani ochib, hayron bo‘lib qoldi: rayhonzor ko‘m-ko‘k, yaproqlari sog‘lom, shudringlari yarqirab turardi. Ammo unda hech qanday hid yo‘q edi. Go‘yo tun bo‘yi kimdir rayhonning hidini ehtiyotkorlik bilan yig‘ib, ko‘rinmas xaltaga solib ketgandek edi.

Mohira hovliga yugurdi. Buvisi ham rayhon bargini kaftiga olib hidlab ko‘rdi-da, qoshlarini chimirdi. Shu payt gulzor ustida aylanib yurgan asalarilar ham biror gulga qo‘nmay, g‘alati doira chizishardi. Eng mitti asalari esa Mohiraning ro‘moliga kelib qo‘ndi va qanotlari bilan uch marta pirpiradi.

“Bu oddiy tong emas”, dedi buvisi sekin. “Rayhon hidi yo‘qolsa, uni qidirishga shoshilmay, avval atrofni diqqat bilan tinglash kerak.”

Mohira qo‘shnisi Jamshidni va singlisi Zarnigorni chaqirdi. Jamshid narsalarning izini topishni yaxshi ko‘rardi, Zarnigor esa qushlar ovozini bir-biridan ajrata olardi. Ular uchovi rayhonzor chetiga cho‘kkalab, jim turishdi.

Shunda Zarnigor pichirladi: “Eshityapsizlarmi? Asalarilar g‘uvillamayapti. Ular xuddi biror narsani kutayotgandek.”

Sinovlar

Mohira rayhon yaproqlari orasidan mayda-mayda belgilarga ko‘zi tushdi. Shudring tomchilari oddiy dumaloq emas, uchta ingichka chiziq bo‘lib yaltirardi. Birinchi chiziq eski sopol tog‘ora tomonga, ikkinchisi tut daraxti tagiga, uchinchisi esa buvisining sandig‘i yoniga qarab ketgan edi.

Bolalar avval tog‘ora oldiga bordilar. Unda kechagi yomg‘irdan qolgan tiniq suv bor edi. Suv yuzida bir mitti kapalak qanotlarini ho‘llab olgancha, ucholmay o‘tirardi. Jamshid uni qo‘liga olishga urinmadi. Mohira esa tog‘ora yoniga quruq bargdan kichkina “ko‘prik” qo‘ydi. Kapalak barg ustiga chiqdi, quyoshda qanotlarini quritdi va ko‘k rayhonlar tomonga uchib ketdi.

Shu zahoti birinchi asalari gulga qo‘ndi. Lekin rayhonning hidi baribir qaytmadi.

Ikkinchi shudring chizig‘i tut daraxti tagiga olib bordi. U yerda mahallaning kulrang mushugi Momiq uxlab yotgan, yonida esa bir nechta quruq novdalar sochilib qolgan edi. Novdalar orasida chumchuqning kichkina uyachasi ag‘darilib tushganini Zarnigor ko‘rdi. Uyachada hali uchishni bilmaydigan jo‘jacha jimjit titrab o‘tirardi.

Bolalar baqirmadilar, jo‘jachani qo‘rqitmadilar. Mohira buvisini chaqirdi. Buvisi yumshoq ro‘mol olib keldi, uyachani ehtiyotlik bilan novdalar orasiga yana mustahkamladi. Ona chumchuq uzoqdan uchib kelib, daraxt shoxiga qo‘ndi. U bir marta chirqilladi, go‘yo rahmat aytgandek.

Ikkinchi asalari ham rayhonga qo‘ndi. Ammo havo hanuz hidsiz edi.

“Demak, yana bir belgi bor”, dedi Jamshid.

Ular sandiq yoniga kelishganda, yerda kichkina sariq tugmacha yotganini ko‘rdilar. Bu tugmacha buvisining eski atlas yaktagidan tushgan edi. Uning yonida esa rayhon yaprog‘iga o‘xshash yashil qog‘oz parchasiga bir savol yozilgandi: “Hid qayerda yashaydi: bargdami, shamoldami yoki mehrdami?”

Jamshid darrov: “Bargda!” dedi. Zarnigor esa: “Shamolda!” dedi. Mohira o‘ylanib qoldi. Keyin u ertalabki kapalakni, jo‘jacha uyasini va gulga qo‘ngan asalarilarni esladi.

“Hid bargda tug‘iladi, shamolda yuradi, lekin mehr bor joyda odam uni sezadi”, dedi u.

Shu onda tut daraxtidan mayin shamol esdi. Sandiqning ochiq qopqog‘i ichidan rayhon hidiga singib ketgan eski atlas ro‘molcha uchib chiqdi. Kecha buvisi rayhon terayotganda ro‘molchasini sandiq ustiga qo‘ygan, shamol esa uni ichkariga olib kirib yuborgan ekan. Ro‘molcha rayhonning hidini o‘ziga shunchalik singdirib olganki, gulzor hidi go‘yo uning ortidan ergashib ketgandek tuyulgan edi.

Yechim

Buvisi ro‘molchani rayhonzor chetiga ilib qo‘ydi. Shamol uni sekin hilpiratdi. Shunda avval bitta, keyin o‘nta, keyin yuzlab asalarilar gulzor ustiga qo‘na boshladi. Kapalaklar ham qaytdi. Rayhon yaproqlari quyoshda qizigani sayin, butun hovliga tanish, yoqimli hid taraldi.

Momiq mushuk ham cho‘zilib, rayhonzor chetiga keldi. U asalarilarga xalal bermay, soyada dumini o‘rab o‘tirdi. Daraxtdagi ona chumchuq esa jo‘jachasiga mayin don olib keldi.

Buvisi kulib dedi: “Rayhon hidi aslida yo‘qolmagan ekan. Bizning e’tiborimiz boshqa yoqqa qarab qolgan ekan.”

Mohira ro‘molchasining bir chetiga sariq tugmachani tikib qo‘ydi. Endi u ro‘molcha shamolda hilpiraganida, bolalar kapalak uchun qo‘yilgan barg ko‘prigini, chumchuq uchun tiklangan uyachani va asalarilar qaytgan rayhonzorni eslashardi.

O‘sha kundan keyin Chinorli mahallasida bolalar biror g‘alati holatni ko‘rishsa, darrov vahimaga tushmasdilar. Avval to‘xtab, qarashar, tinglashar va bir-biridan: “Bunga kimning yordami kerak ekan?” deb so‘rashardi.