Qadimiy Buxoro uslubidagi Ko‘hna Rabot shahrida tushlikdan oldin bozordagi odamlar hayron bo‘lib gumbazdan pastga qarab qolishdi. Oppoq devorda aravalar, nonlar va odamlar teskari holda yurar, ammo hech kim devorga chiqmasdi. “Devor ichida bozor bormi?” deb kuldi o‘n yoshli Kamol. U bugun qadimiy rasadxona zalidagi ochiq darsda mehmonlarga yordam bermoqchi edi.
Rasadxona qo‘riqchisi Oydin opa bolalarga eski binoning naqshlarini ko‘rsatayotgan edi. Teskari tasvir esa oq parda ustiga tushib, hisob jadvalini yopib qo‘ydi. Mehmonlar yaqinlashib, pardani ushlay boshlashdi. Kamolning vazifasi dars uchun parda va jadvalni tartibda saqlash, hammasini kuzatib turish edi.
“Iltimos, pardani tortmang, hali dars boshlanadi”, dedi Kamol. “Unda devordagi mitti bozor bizni yeb qo‘yadimi?” deb so‘radi Shoira kulib. Kamol ham hayron edi: tasvirdagi kabutar qanot qoqsa, haqiqiy kabutar tashqarida uchib o‘tardi. Uning boshiga hatto gumbazda yashaydigan rassom haqidagi kulgili fikr ham darrov keldi. Bu juda g‘alati edi.
Kamol birinchi bo‘lib pardani buklab, uni javon ortiga yashirdi. Tasvir yo‘qolganday bo‘ldi, lekin devorning boshqa tomonida kattaroq, yanada teskari bozor paydo bo‘ldi. Bolalar qarsak chalishdi. Oydin opa esa, “Pardani qaytaring, jadval namoyish uchun kerak”, dedi. U parda bilan muammo tugadi, deb o‘ylagandi.
Keyin Kamol derazalarni yopishga urindi. Ammo zalning derazalari yog‘och panjarali bo‘lib, yorug‘lik orasidan mayda chiziqlar bilan kiraverdi; teskari bozor esa yo‘qolmadi. Ustiga-ustak, xona dim bo‘lib, hatto eski qog‘ozlar ham qizib qoldi. “Bu bozor havo bilan ovqatlanar ekan!” deb hazillashdi Shoira.
Kamol derazalarni qayta ochdi va shoshilmay qaradi. Parda chetida tasvir tiniq, chekkaroqda xira edi. Oqartirilgan gumbazning yuqorisida igna uchiday dumaloq teshik ko‘rindi. Tashqaridagi nonvoy laganini siljitsa, pardadagi lagan ham teskarilanib surildi. Demak, hodisa zal ichidan emas, tashqaridagi bozordan kelayotgandi.
Kamol esladi: usta Murod bir kuni kichik teshikdan kirgan nur buyumlarning rasmini teskari chizishini aytgan edi. “Gumbaz rassom emas ekan”, dedi u. “Bu teshikning ko‘zi!” U Oydin opadan karton, oq qog‘oz va ikki yog‘och qisqich so‘radi. U bu fikrni o‘zi sinab ko‘rishga qaror qildi.
U kartondan keng ramka yasab, qog‘ozni unga tarang tutdi. So‘ng pardani hisob jadvalidan olib, ramkani teshikdan tushgan nur qarshisiga qo‘ydi. Teskari bozor qog‘ozda aniq ko‘rindi. Mehmonlar endi devorga emas, Kamolning ko‘chma rasm derazasiga qarashdi va hayrat bilan savollar bera boshlashdi.
Oydin opa darsni boshladi: bolalar turli teshikli kartonlarda tasvir nega o‘zgarishini navbat bilan sinashdi. Shoira kartonga qarab, “Mittilar bozorni ag‘darib yubormabdi, biz uni ag‘darib ko‘ribmiz!” dedi. Kamol kuldi va qog‘oz ramkani rasadxonaga katta esdalik sifatida qoldirdi.